Maskers

In een vorig artikel heb ik het belang en de werking van het ego toegelicht. Het ego is het bewuste deel van onszelf dat begrijpt wie ‘ik' is. Een mens met een klein, onderontwikkeld ego, heeft weinig weet van zijn onbewuste drijfveren. Deze onbewuste delen kunnen hierdoor ongehinderd hun gang gaan. In veel gevallen zal een mens met een klein ego niet bewust kiezen voor de dingen die hij doet. Het overkomt hem en hij reageert instinctief op de wereld om hem heen. De oorzaak van onaangename situaties en gebeurtenissen zal hij buiten zichzelf zoeken. Hij heeft geen invloed op de dingen die hem overkomen, het ligt aan de ander. Het zien van z'n eigen aandeel in ongewenste situaties, is te confronterend en wordt dus niet herkend. Hierdoor kunnen deze onbewuste delen rustig verder groeien en verliest het bewuste ego steeds meer terrein. De regie die deze persoon over zijn leven heeft neemt af en hij zal steeds meer moeite hebben zich te handhaven. Belangrijk hierbij is de stellige overtuiging dat zijn ongemak en onvrede niet door hem zelf veroorzaakt zijn.

Een mens met een groot ego heeft daarentegen meer zicht op zijn eigen onbewuste processen. Deze onbewuste delen gaan nog steeds gewoon hun gang. Echter een persoon met een groot ego houdt de buitenwereld niet verantwoordelijk voor hetgeen hem gebeurd. Een groot ego herkent en erkent zijn eigen aandeel in gebeurtenissen. Ook wanneer deze onprettig zijn of negatieve consequenties hebben. Hierdoor behoudt hij zelf de regie, waardoor zijn bewustzijn verder kan groeien.

Het belang van het ego.
Het ego is bedoeld om met de buitenwereld in contact te kunnen zijn. Het ego regelt de interactie tussen jouw binnenwereld en de buitenwereld. Het ego is als een brug tussen wat er zich in jou afspeelt en hoe je dit in de buitenwereld laat zien. Hoe groter en steviger deze brug, des te beter en genuanceerder verloopt het contact met de wereld.

Indien je je ego zou afleggen of oplossen, zoals in sommige oosterse filosofieën wordt bepleit, kun je dit contact niet meer tot stand brengen. Je kunt jezelf dan niet meer verbinden met anderen doordat je je bewuste ‘ik' bent kwijtgeraakt. En waar geen ‘ik' meer is, is er automatisch ook geen ‘ander'. Het ‘ik' en ‘de ander' hebben elkaar nodig om relaties te kunnen bouwen.

Het ego afleggen? Nee!
In sommige oosterse stromingen wordt het ego gezien als ballast die je kwijt moet raken. Hierdoor zou je volgens deze oosterse filosofieën in balans met jezelf komen. Ook in de boeken van bijvoorbeeld Eckhart Tolle (o.a. ‘De kracht van het Nu', ‘De nieuwe aarde') lijkt het erop alsof je het advies krijgt om je ego af te leggen. Tolle beschrijft het ego als gedachtepatronen waarmee we ons identificeren. Zo kun je jezelf zien als slachtoffer, docent, journalist, topmodel, artiest, etc. Tolle schrijft dat dit onvolledige beeld van jezelf, dit noemt hij ego, moet wijken om je werkelijke ‘zelf' te kunnen ontdekken. Toch is het niet het ego dat moet wijken...

Maskers
Het ego (het bewuste ik) kan zich niet in alle situaties hetzelfde opstellen. Niet iedere situatie vraagt om hetzelfde gedrag. Wanneer je denkt dat je altijd ‘volledig jezelf bent', dan zie je iets over het hoofd. De meeste mensen vertonen gedrag dat afhankelijk is van de situatie waarin zij zich bevinden. En dat is wel zo prettig. Een docent heeft voor de klas een andere rol dan wanneer hij 's avonds thuis is. Een directiesecretaresse heeft op haar werk een andere rol dan wanneer zij met haar vrienden een avond gaat stappen. Onze interpretatie van een situatie bepaalt welke rol we spelen. Ga bij jezelf maar eens na hoeveel verschillende rollen jij per dag aanneemt omdat de situatie dit van je vraagt. Deze rollen noemen we maskers of persona.

Persona
Persona is afkomstig uit het Latijn en betekent ‘masker'. In oude theatervormen droegen de acteurs maskers om te tonen welke rol ze speelden. In het dagelijks leven doen we eigenlijk niets anders en het is goed je dit te beseffen. Onze maskers zijn bedoeld om soepel te kunnen bewegen in bepaalde situaties. Dit werkt prima, zolang je beseft dat je niet je masker bent, het is slechts een rol die je tijdelijk op je neemt.

Een ontwikkeld ego, een groot bewustzijn, is in staat om deze rollen of maskers soepel af te wisselen. Je doet er dan ook goed aan zoveel mogelijk maskers te ontwikkelen. Afhankelijk van de situatie zet je een passend masker op en vormt op die manier de brug tussen jouw binnenwereld en alles wat daar buiten is.

Ik ben een legende
Nu kan het zijn dat een ego dusdanig klein en onvolledig is dat onbewuste patronen vrij spel hebben. In zo'n geval kan een mens zich met zijn masker gaan identificeren. Hij denkt dan dat hij zijn masker is en wordt in zijn eigen beleving gelijk aan zijn masker. Het toch al kleine ego wordt hierdoor nog verder verkleint. Uiteindelijk raakt een mens zichzelf kwijt in de aard van het masker, zonder dat hij zich daarvan bewust is.

Mensen die veel roem vergaren zoals bijvoorbeeld profvoetballers, artiesten of succesvolle managers, kunnen gaan geloven dat zij werkelijk de legende zijn die de buitenwereld van hen maakt. Wanneer je je als mens identificeert met zo'n masker, verdwijnt hetgeen je werkelijk bent. Hieraan kleven een aantal bijwerkingen die doorgaans niet positief uitpakken.

Leeg
Wanneer het succes afneemt, doemt er voor de profvoetballer, de artiest of de succesvolle manager een enorme leegte op. De identiteit die men dacht te hebben blijkt een valse te zijn en tegelijk het enige dat men nog denkt te bezitten. Men moet nu, in psychische zin op eigen benen gaan staan, zonder dat men weet hoe.

Maar ook wanneer het succes aanhoudt, kan men zich leeg en verward gaan voelen. De mens weet niet meer wie hij werkelijk is en voelt zich, ondanks zijn roem, inhoudsloos. De rol die men speelt in de buitenwereld wordt een last om te dragen. De rol voelt vals en hypocriet. Men krijgt het gevoel zichzelf niet meer te zijn en vraagt zich af of er niet meer is in het leven. Toch blijft dit ook dikwijls achterwege en blijft men geloven in de legende die anderen hen voorhouden. Dit soort kleine en onbewuste ego's worden in de buitenwereld dikwijls gecompenseerd met grotesk, arrogant of uitbundig gedrag. Dit alles om wanhopig steun te zoeken aan het masker dat houvast biedt. Men gaat door het leven als een vleesgeworden façade, maar liever dat dan terecht te komen in een leegte waarin men niet meer weet wie hij is.

Elvis Presley
Elvis Presley is een bekend voorbeeld van een verwoestende identificatie met een masker. De enorme druk van zijn roem, vertaalde zich uiteindelijk in het overmatig gebruik van pillen en drank. Hoewel het voor hem onmogelijk was de legende te zijn die de wereld van hem maakte, kon hij deze rol niet loslaten. Het gat waarin hij gevallen zou zijn was te groot en te angstaanjagend. Hoewel iedereen om hem heen zag dat hij niet door kon gaan zoals het ging, had Elvis geen keus. Hij identificeerde zich met zijn rol en verloor de regie over zijn leven.

In de laatste dagen van zijn carrière was hij fysiek en mentaal gebroken. Bedwelmd door pillen en drank stond hij op het podium. Zijn manager vreesde dat hij van het podium zou vallen, zo slecht was hij eraan toe. Op 16 augustus 1977 stierf Elvis Presley (42), ten gevolge van de ondraaglijke roem waarin hij zichzelf kwijt raakte. In het filmfragment onder aan de pagina is te zien hoe Elvis er een paar maanden voor zijn dood aan toe was. Zijn oogopslag spreekt voor zich.......

Toch komt het niet alleen in de bovengenoemde voorbeelden voor. Ook moeders die hun kinderen het huis zien verlaten, hebben soms moeite om zichzelf terug te vinden. De identificatie met de moederrol heeft het werkelijke ‘zelf' naar de achtergrond verdrongen. Maar ook bij ingrijpende veranderingen zoals pensionering of ontslag kan het moeilijk zijn om de authentieke vorm weer terug te vinden. Men kan zich nutteloos voelen en snakken naar een nieuwe dagbesteding om weer iemand te kunnen zijn. Bekend is dat in de groep mensen die tijdens hun arbeidsleven een uniform dragen, het sterftecijfer na pensionering hoger ligt. Dit wordt in verband gebracht met het zich moeilijk kunnen aanpassen aan de nieuwe (uniformloze) situatie.

Er zijn veel situaties waarin we geconfronteerd kunnen worden met het wegvallen van een rol waarmee we ons geïdentificeerd blijken te hebben. Wanneer we deze rol niet meer kunnen vervullen, kan er een crisis ontstaan. Je hebt niets meer aan je masker omdat de binnen- of buitenwereld veranderd zijn. Er moet iets nieuws ontstaan. Dit is doorgaans een diepgaand proces dat bemoeilijkt wordt door het ontbreken van het zicht op succes en angst voor het onbekende.

Houden of wegdoen?
Wanneer Eckhart Tolle of anderen spreken over het afleggen van het ego, doelen zij op de maskers waarmee je jezelf geïdentificeerd hebt. Het zijn onwerkelijke en onvolledige concepten van jezelf. Door te zien dat je niet een journalist, een slachtoffer, een directeur, een huisvrouw of een artiest bent, leg je je maskers af. Deze maskers waren slechts een manier om in bepaalde situaties met de wereld te communiceren. Jij bent niet deze rollen, maar je speelt ze wanneer zij gewenst zijn. Wanneer je jezelf identificeert met je maskers, raak je jezelf kwijt. De leegte in je groeit en je moet je steeds krampachtiger aan je masker vasthouden om niet in de almaar groter wordende leegte te verdwijnen. Niet zelden wordt deze rol, de onechte identiteit, uiteindelijk letterlijk de ondergang van de mens achter het masker.

Een ego is dus een nuttig element van de psyche. Absoluut niet bedoeld om af te leggen of kwijt te raken. Integendeel, hoe groter je ego hoe meer bewust je bent van allerlei processen die zich in jou afspelen. Door een groot ego ben je in staat de regie over jouw leven te voeren en alle processen in harmonie met elkaar te laten opereren. Het ego vormt een brug tussen de binnen- en buitenwereld en maakt hierbij gebruik van verschillende maskers. Een groot ego kan deze functie makkelijk vervullen omdat het zicht heeft op eigen onbewuste processen en hier verantwoordelijkheid voor neemt. Een klein ego echter is vatbaar voor identificatie met het masker, waardoor het ego nog kleiner wordt. Het bewuste ‘ik' bestaat uiteindelijk alleen nog maar uit het masker en de werkelijke mens is totaal verdwenen.