Bestaat geluk eigenljk wel?

Gelukkig worden en blijven. Willen we dat niet allemaal? Wellicht zelfs een beetje meer dan gisteren? Maar wat is geluk eigenlijk. Is het voor iedereen verschillend? Kun je überhaupt wel spreken van één soort geluk? Of zijn er meerdere vormen? Door dit artikel krijg je wat meer zicht in de aard van geluk. Een prachtig en tegelijk onbeschrijfelijk gevoel.

Geluk gevat in woorden
Geluk is doorgaans een aangenaam gevoel, je voelt je verheugd. ‘Een gunstige loop van omstandigheden, voorspoed’, zegt van Dale. Maar dit is nog niet helemaal naar m’n zin. Want wat is dan gunstig of voorspoedig? Geluk heeft te maken met omstandigheden en de manier waarop je deze ervaart. Geluk is een subjectief begrip. Als je geluk zou willen omschrijven komt dit ongeveer op het volgende neer; ‘Geluk is een aangenaam gevoel dat je ervaart wanneer de huidige situatie in belangrijke mate overeenkomt met de door jou gewenste situatie’. Hierbij is het niet strikt noodzakelijk dat je weet wat de ‘voor jou gewenste situatie’ inhoudt. Je kunt je dus ook volstrekt gelukkig voelen en niet weten waarom. Daarnaast kun je ook ongelukkig zijn terwijl je het idee hebt dat je de gewenste situatie hebt bereikt. Je hebt die fel begeerde baan en toch is er iets dat knaagt. Je bent gelukkig, maar ….. tja, maar wat?

Geluk is dus een subjectieve ervaring. Om dit nog wat verder te verduidelijken is de uitkomst van een onderzoek naar geluk wellicht interessant. Zo werden twee groepen mensen benaderd met de vraag ‘Hoe gelukkig bent u?’. De ene groep waren winnaars van hoge geldprijzen en de andere groep bestond uit personen die betrokken waren geweest bij een ernstig ongeluk waardoor zij niet meer konden lopen. Beide groepen werden bevraagd een jaar na de ingrijpende gebeurtenissen. Wellicht zou je verwachten dat de winnaars van de grote geldprijzen gelukkiger waren dan mensen die nu met een ernstige handicap moesten leven. Niets bleek minder waar. Beide groepen waardeerden hun geluk even hoog. Hoe kan dat?

Er zijn twee soorten geluk.
Geluk bestaat volgens de wetenschap in twee vormen. Natuurlijk geluk en synthetisch geluk. Natuurlijk geluk bestaat uit het gevoel dat je krijgt, wanneer je krijgt wat je wilt, wanneer je een gewenste situatie bereikt. Synthetisch geluk daarentegen is wat mensen maken wanneer ze niet krijgen wat ze willen. De deelnemer aan een televisiequiz die een grote som geld aan zijn neus voorbij ziet gaan, kan een reactie geven als ‘Het was maar een spelletje’ of ‘Ik ben met niets gekomen en ga zo ook weer weg’. Deze reacties zijn waarschijnlijk afweermechanismen (we weten namelijk niet zeker hoe de deelnemer zijn verlies opneemt) en zouden we categoriseren als rationalisaties. Deze zijn belangrijk om de teleurstelling enigszins te doseren zodat deze beter verwerkt kan worden. Tegelijk worden gevoelens van geluk gecreëerd of worden gevoelens van ongeluk onderdrukt.

De kwaliteit van geluk
Er wordt vaak gedacht dat synthetisch geluk van mindere kwaliteit is dan natuurlijk geluk. Deze laatste wordt vaak gezien als ‘het echte werk’. Toch blijkt deze scheiding minder scherp te liggen dan je zou denken. Zo werd er aan proefpersonen gevraagd of zij een serie van zes afbeeldingen van schilderijen van Monet wilde rangschikken van mooiste naar minst mooie. Nadat zij dit gedaan hadden, mochten zij als dank een van de afbeeldingen uitkiezen, die zij dan vervolgens thuis gestuurd kregen. De onderzoekers vertelden er bij dat helaas niet alle afbeeldingen beschikbaar waren. Iedere proefpersoon kon dus jammer genoeg alleen maar kiezen uit zijn persoonlijke nr. 3 en nr. 4. Logischerwijs kozen alle proefpersonen voor hun persoonlijke nr. 3. Immers die vonden ze net even mooier dan nr. 4.

Twee weken later werden de proefpersonen opnieuw gevraagd om de afbeeldingen te rangschikken. En wat bleek, afbeelding nr. 3 eindigde nu op de 2e plaats en afbeelding nr. 4 op de 5e plaats. De proefpersonen waren de afbeelding die ze gekregen hadden (nr. 3) mooier gaan vinden en de afbeelding die ze niet als aandenken gekozen hadden (nr. 4) minder mooi. Zij hadden hun geluk gesynthetiseerd. Is dit hoe wij mensen ons geluksgevoel regelen? Als we niet kunnen krijgen wat we willen (afbeelding nr. 1) dan worden we vanzelf gelukkig met een mindere keus. Deze mindere keus wordt vervolgens in onze persoonlijke beleving steeds mooier. Hij stijgt van plaats 3 naar plaats 2 in de rangorde.

Amnesie
Het onderzoek werd verder uitgebouwd. Ditmaal werden er proefpersonen gebruikt met een geheugenstoornis. Deze mensen konden als gevolg van schade aan de hippocampus geen nieuwe herinneringen aanmaken. Oude herinneringen daarentegen bleven gewoon bestaan. Ook deze mensen werd gevraagd een rangschikking te maken van de zes afbeeldingen. En ook zij kozen uiteindelijk als beloning afbeelding nr. 3. Deze zouden ze later toegestuurd krijgen. Nu werd er een half uur gewacht. Vanwege hun neurologische beschadiging wisten de proefpersonen niet meer dat zij, dertig minuten eerder, aan een experiment hadden deelgenomen. Laat staan dat zij nog wisten welke rangorde zij bepaald hadden of dat zij zich konden herinneren welke afbeelding zij als aandenken hadden gekozen.

Ook deze proefpersonen werd gevraagd of zij de afbeeldingen nogmaals wilde rangschikken. Toen zij dit deden bleek (tot grote verbazing van de onderzoekers) dat wederom afbeelding 3 naar de 2e positie was verplaatst en afbeelding 4 naar de 5e positie. Zij waren de afbeelding, die zij tijdens de eerste ronde gekozen hadden als beloning, beter gaan waarderen.
Je zou bij de eerste groep (zonder geheugenproblemen) kunnen denken dat men de afbeelding meer was gaan waarderen omdat men de afbeelding in bezit had. Je kunt tenslotte maar beter gelukkig zijn met wat je hebt dan blijven kniesoren over afbeelding nr. 1 die je had willen hebben. De proefpersonen met de geheugenstoornis konden echter niet gelukkig worden van de afbeelding die ze bezaten, omdat zij niet wisten dat ze deze bezaten. En toch steeg de afbeelding nr. 3 bij de tweede ronde naar positie nr. 2. Zij waren de afbeelding echt mooier gaan vinden.

Is het dan zo dat wij mensen ons geluk afstemmen op hetgeen beschikbaar is? Ga ik mijn derde voorkeur (afbeelding 3) meer waarderen omdat ik eigenlijk teleurgesteld ben dat ik alleen kan kiezen uit mijn nummer 3 en 4. Doe ik dit wellicht zonder dat ik mij hiervan bewust ben? Nu wordt het echt interessant want de volgende vraag zou gesteld kunnen worden; Word ik alleen gelukkig als ik krijg wat ik wil, of word ik net zo gelukkig als ik niet krijg wat ik wil?

Een stap verder
Laten we een stap verder gaan. Ditmaal een experiment waarin de deelnemers meededen aan een cursus analoge fotografie. Tijdens de cursus mochten zij twee van hun mooiste foto’s uitkiezen om er prachtige vergrotingen van de maken. Op het moment zij deze foto’s in volle glorie hadden afgedrukt, werd hen verteld dat ze de helft van hun trotse resultaat moesten afstaan aan het cursusarchief. Tegen de eerste groep werd gezegd dat ze de gekozen foto later nog konden omruilen voor de andere als mocht blijken dat ze spijt hadden van hun keuze. Tegen de tweede groep werd gezegd dat zij meteen moesten beslissen en de niet gekozen foto direct op de post ging naar de centrale administratie. De foto die niet gekozen werd, zouden ze nooit meer terug zien.

Vervolgens werd na enkele dagen onderzocht hoe de studenten hun gekozen foto waardeerden. De studenten die hun foto nog konden omruilen waardeerden beide foto’s (zowel de gekozen als de afgestane foto) als mooi, maar niet uitzonderlijk. Ze stonden vrij neutraal en weinig enthousiast tegenover hun keuze. Er was niet alleen weinig verschil tussen de waardering van de foto’s, ook was de waardering niet uitzonderlijk hoog. Ze waren niet uitzonderlijk gelukkig geworden van hun keuze. Het was meer een alledaags gevoel.
De groep die per direct een bindende keuze had moeten maken daarentegen waardeerde de gekozen foto als zeer mooi en was zeer gelukkig met de keuze. De foto die zij achter hadden moeten laten en nooit meer terug zouden zien beoordeelde zij als duidelijk minder waardevol. Het niet meer kunnen herzien van een keuze maakte de ervaring van geluk hoger.

Tenslotte werd er een nieuwe cursus gestart waarbij van te voren werd aangegeven dat de cursus middels twee programma’s te volgen was. Het eerste programma bevatte de variant waarbij de eenmaal gekozen foto nog omgeruild kon worden. Het tweede programma bevatte het onomkeerbare keuze moment. Tweederde van de studenten koos voor het eerste programma. Zonder dat zij het wisten kozen zij voor een programma waarbij zij minder geluk zouden ervaren bij de foto die zij uiteindelijk overhielden…

Tot slot
Er wordt veel gepraat over geluk. Mensen willen het vinden, willen het zijn of zijn het gewoon. Voor anderen is het een overschat romantisch en utopisch fabeltje. Hoe dan ook, geluk is een behoorlijk gecompliceerd en vooral persoonlijk fenomeen. Het is niet altijd te vinden op de manier zoals we zouden denken. Zoals uit bovenstaande experimenten blijkt kan ook het niet krijgen van wat je wilt gevoelens van geluk produceren. Deze synthetische vorm is zo krachtig dat het net zo werkelijk aanvoelt als natuurlijk geluk. Dat maakt het zoeken naar geluk misschien wel wat makkelijker. Een zoektocht die vaak gevoed wordt door de manier waarop we de toekomst inbeelden. De toekomst blijkt echter vaak minder extreem dan je verwacht. Wellicht is geluk niet iets om na te streven, maar kruist het je pad op de meest onverwachte momenten.